Toekomstvisie

Visie
Fort de Hel heeft door haar ligging op de grens van Zuid-Holland aan één van de belangrijke verkeersaders van Brabant, de A29-A59, de potentie om te fungeren als de "Poort van Brabant". Denkend vanuit deze potentie is dit aanleiding om het fort te laten functioneren als bezoekerscentrum, transferium en als startpunt van recreatieve tochten (fietsen, wandelen, ruitertochten e.d.). Met deze nieuwe functie wordt een (geografisch en functioneel) bredere doelgroep bereikt. Dit biedt kansen voor het ontwikkelen van bijvoorbeeld een permanente en grotere horecavoorziening en een informatiecentrum. Hier kan enerzijds informatie gegeven worden over wandel- en fietsroutes, bezienswaardigheden, etc. Maar ook informatie over de cultuurhistorie van het fort, de geschiedenis van de inundaties en veroveringen die plaats hebben gevonden in Brabant in het algemeen en rond het fort in het bijzonder.

Kunst is, ook in de huidige situatie, voor Fort de Hel de verbinding tussen het heden en het verleden. Naast een fysieke poort van Brabant zou het fort ook in cultureel opzicht ontwikkeld kunnen worden tot poort van Brabant: Fort de Hel als kunstbolwerk, fort de Hel als culturele poort naar Brabant. Hierbij wordt gedacht aan het organiseren van een aantal jaarlijks terugkerende activiteiten op het gebied van kunst en cultuur zoals de Nacht van de Poëzie, avondtheater, theater op locatie, theater op en aan het water, een uitgebreid cursusprogramma of muziekopvoeringen. Bepaalde activiteiten zoals de nacht van de Poëzie en theater op locatie, kunnen heel goed regionaal worden opgepakt, bijvoorbeeld door activiteiten te spreiden over Fort de Hel, Fort Sabina en Willemstad.

Behalve met incidentele culturele activiteiten kan en moet de functie van de culturele poort van Brabant ook vorm krijgen door een aantal permanente trekkers. Dit kan enerzijds door bijzondere kleinschalige activiteiten te organiseren zoals deze ook nu al plaats vinden in en om het fort, zoals:

• Workshops en cursusprogramma's tekenen en schilderen, beeldhouwen, percussie e.d.
• Themaweken
• Educatie
• Spelen (thema bouwen, water en zand)
• Werken en leren (voor technische opleidingen)
• Feesten en partijen (van kinderfeestje tot bruiloften)

Maar daarnaast ook door het toevoegen van extra toeristisch-recreatieve trekkers. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan een beeldentuin (met theetuin?) en het maken van een arena of openluchttheater voor kleine tot middelgrote activiteiten en voorstellingen. Op en rond het fort zou ook een kunstmarkt, een kunstveiling, lezingencyclus etc. kunnen plaatsvinden. Daarnaast zijn er  de mogelijkheden voor het maken van wandel, fiets en kanotochten.

Verkeer en parkeren is een belangrijk aandachtspunt bij de nieuwe ontwikkelingen. De parkeergelegenheid op en om het fort is nagenoeg nihil, het fort is voor autoverkeer slecht ontsloten en veroorzaakt extra verkeersdruk op de smalle dijkweg.

Aan de noordkant van het fort is een fortwachterswoning aanwezig. Deze woning hoort van oudsher bij Fort de Hel en is vanuit historisch oogpunt aan Fort de Hel verbonden. Van het oorspronkelijke fortwachtersgebouw is niets meer zichtbaar. De huidige woning, in 1998 gebouwd is in gebruik als woonhuis. Indien het woonhuis bij Fort de Hel betrokken kan worden biedt dit kansen voor het ontwikkelen van nieuwe functies. Er wordt gedacht aan een informatiecentrum.

Naast de invulling van de gedachte "poort van Brabant" door activiteiten op het gebied van kunst en cultuur te organiseren is het eveneens goed denkbaar dat fort de Hel ook uit kan groeien tot de virtuele poort van Brabant: klik op Fort de Hel en meteen is duidelijk welke activiteiten en evenementen op het gebied van kunst en cultuur in Brabant plaats vinden.

1.3   Cultuurhistorie
Het leidende thema voor nieuwe en bestaande ontwikkelingen en activiteiten op en rond het fort zou de cultuurhistorie van het gebied moeten zijn. Dit geldt dan met name voor de kleinschalige, dagelijkse activiteiten. Voor de activiteiten op het gebied van kunst en cultuur is cultuurhistorie een bijkomend thema dat bezoekers er als het ware gratis bij krijgen.

Aan het thema cultuurhistorie kan ook in ruimtelijk opzicht invulling gegeven worden. Bijvoorbeeld door aan de zijden van het fort die niet geörienteerd zijn op de snelweg een veel natter milieu te realiseren, een moerasachtig gebied dat doet denken aan de vroegere inundatie van de polders bij aanvallen van de vijand.

Tegelijkertijd kan aan de zijde die naar de snelweg is gekeerd beplanting dienst doen als afscherming. Zo komt het fort meer in een eigen wereld te liggen waar mensen zich gemakkelijker de vroegere situatie kunnen voorstellen.

1.4   Fasering
Bovenstaande ontwikkelingen zijn uiteraard niet van vandaag op morgen te realiseren. Het lijkt dan ook logisch om vanuit de visie "Fort de Hel, de (culturele) poort van Brabant" naar de korte en de lange termijn te kijken.
Allereerst moet gestart worden met het uitvoeren van een haalbaarheidsonderzoek. Daarnaast is het logisch om op korte termijn voorwaarden te scheppen voor de lange termijnontwikkelingen door de ruimtelijke situatie rond het fort geleidelijk geschikt te maken voor meer activiteiten door:

• een goede ontsluiting, direct vanaf de snelweg
• goede parkeermogelijkheden
• investeren in horeca
• het verbeteren van bestaande wandel- en fietsroutes, zoals verharding van De Dreef richting Willemstad en het laten aansluiten van De Dreef op de Singel. Hierdoor ontstaat een autovrije route.
• beleidsmatig en planalogisch ruimte maken door aanpassing van het bestemmingsplan

Tegelijkertijd kan gewerkt worden aan ontwikkelingen waarbij permanente voorzieningen zoals de beeldentuin, het openluchttheater en het informatiecentrum een plek vinden op of bij het fort.

Inrichtingsplan
Ontwikkelingen op het fort
Op het fort is het van belang dat er een goede horecavoorziening gerealiseerd wordt. Dit is zowel van waarde voor de recreant die hier zijn auto voor de fiets verruilt als voor mensen die de beeldentuin of het informatiecentrum bezoeken. Een goede horecavoorziening is echter ook noodzakelijk om hier vandaan de verschillende activiteiten te kunnen faciliteren. De plannen om de keuken uit te breiden in de grondlichamen lijken hiervoor uitermate geschikt. Uiteraard moeten de oorspronkelijke contouren van de wallen hierbij weer hersteld worden. Hierbij kunnen de oorspronkelijke vormen met hogere en lagere delen waartussen de kanonnen stonden deels in oude glorie hersteld worden.

Parkeren en ontsluiting
Om ruimte te geven aan bovenstaande visie is allereerst een goede ontsluiting vanaf de snelweg en voldoende parkeergelegenheid noodzakelijk. In de visie is dit gerealiseerd door gebruik te maken van een bestaande ontsluitingsweg en deze op te waarderen. Om te voorkomen dat dit wellicht tot ongewenst sluipverkeer leidt loopt de weg tot aan de parkeerplaats en loopt hier vervolgens dood, slechts bevoorrading kan verder doorrijden tot op het fort.

Eilanden en moeras
Rond het fort, behalve aan de zuidwestelijke zijde, kan op termijn een moerasachtige nat gebied komen te liggen. Hiermee wordt ingespeeld op de vroegere ligging van het fort aan onder water gezette polders om de vijand tegen te houden. Tegelijkertijd is het echter noodzakelijk om ruimte te zoeken voor evenementen. Door het realiseren van verschillende eilanden met een verschillende grootte kan hier een antwoord op gegeven worden. De verschillende eilanden kunnen één voor één ontwikkeld worden. Op deze manier kan een speeleiland, een natuureiland, een educatie-eiland, een theatereiland, etc ontstaan. Hierbij moet uiteraard rekening worden gehouden met de zichtlijnen. Het kan niet zo zijn dat de eilanden in de toekomst het zicht op het fort belemmeren.

Beeldentuin
De beeldentuin is gedacht in het gebied langs de ontsluitingsweg van het fort, hier is relatief veel ruimte. Door middel van de beelden kan een verhaal verteld worden over de plek in de ruimste zin van het woord alvorens bij het fort zelf aan te komen. Dit kan bijvoorbeeld door gebruik te maken van robuuste materialen en zand, water en begroeiing.

Doorkijk naar realisatie
Om de hierboven beschrevn visie werkelikheid te kunnen laten worden zijn een aantal stappen noodzakelijk.
De zaken die geregeld en uitgezocht moeten worden betreffen met name  de vergunningen en toetsen.

Flora en fauna scan
Bodemonderzoek
Archelogie
Watertoets
Vergunningen toets
Planologische procedures

Doel
Het is de bedoeling dat de Visie van Fort de Hel zich nestelt in de hoofden en harten van iedereen die ermee te maken heeft: bewoners, ondernemers, bezoekers, passanten, beleidsmakers. In het bijzonder moet het fort uitgroeien tot een populaire bestemming voor toeristisch en recreatief bezoek. De ambitie is om bezoekers dit ‘geheime wapen', te laten ontdekken (te voet, per fiets of vanaf het water), het te vermarkten voor ondernemers en te benutten voor fort-eigen evenementen. Dat geeft de historische structuur een actuele betekenis en creëert een breed publiek draagvlak. Een sterke beeldvorming bevordert bovendien andersoortige particuliere initiatieven.

Motivatie
Een breed draagvlak en actuele functies voor de historische structuur zijn onontbeerlijk voor een duurzaam voortbestaan van Fort de Hel. Als het fort weer gaat leven onder verschillende lagen van de bevolking, neemt de maatschappelijke betekenis toe en daarmee ook het weerstandsvermogen tegen ruimtelijke druk van buiten af.

Indicatoren voor doelbereik
- ontsluiting en toegankelijkheid van het fort
- sfeer (ruw, robuust, ongedwongen, geheimzinnig, verhalend)
- thema "Strijd"
- naamsbekendheid, vertrouwdheid met Fort de Hel
- evenementen en activiteiten
- beschikbaarheid en kwaliteit informatiemateriaal, huisstijl
- bezoek door recreanten en toeristen
- een professioneel informatiecentrum.
- Realiseren van maatschappelijk en economisch duurzaam gebruik

Fort de Hel kan alleen blijven bestaan als er een functie aan wordt gegeven die nu en in de toekomst een zelfstandige maatschappelijke betekenis heeft. Toerisme en recreatie groeien als drager van de historische structuur. Maar voor een duurzame betekenis is een grotere variëteit aan gebruiksvormen wenselijk, zeker gezien de grote ruimtelijke dynamiek in de omgeving. Fort de Hel mag niet alleen afhankelijk zijn van de vrijetijdseconomie.

Natuurontwikkeling en waterberging zijn functies die in belangrijke mate bijdragen aan een duurzame ruimtelijke kwaliteit. Een bredere economische basis kan ontstaan door bijvoorbeeld een gevarieerder bedrijfsmatig gebruik van het fort, uiteraard met inachtneming van alle landschappelijke en cultuurhistorische waarden.

Motivatie
Fort de Hel ligt in een sterk verstedelijkte omgeving Rotterdam, Antwerpen. Zware planologische programma's spelen zich af in of nabij het gebied: infrastructuur ( A4 ), woningbouw, economische ontwikkeling, groen- en waterprogramma's. Om dit te overleven is een overtuigende maatschappelijke en economische betekenis voor nodig. Die heeft te maken met de behoefte aan rust en openheid, maar ook met de bijdrage die het fort levert aan de lokale economie.

Indicatoren voor doelbereik
- economisch gebruik van fort of andere delen van de omliggende gronden.
- waterberging en ruimte voor waterkwaliteit in inundatiegebieden
- natuurontwikkeling
- woongelegenheid op het fort of in de Fortwachterswoning.

Ruimtelijke strategie
Historisch gezien kan ook gesteld worden dat Fort de Hel het resultaat is van toelatings- en ontwikkelingsplanologie (al werd dat toen niet zo gezien). Bij Fort de Hel heerst een streng gebods- en verbodsregime, verbonden aan het bestemmingsplan. In de planprocessen en de uitvoeringsprojecten voor deze visie moet Fort de Hel een stabiele en evenwichtige positie krijgen. Dat vereist commitment in de hele overheidskolom: rijk, provincie en gemeente. De gebiedsgerichte uitwerkingen van de visie vormt het kader van waaruit dit commitment verkregen kan worden.

Om als gezamenlijke overheden een stevige rol te spelen, kunnen naast committment op de aanpak en op de doelen ook strategische grondposities van belang zijn. Inzet van de mogelijkheden die het Strategisch aankoopbedrijf van de gemeente biedt, zal deze strategie versterken.

Dat deze planologische strategie in het verleden niet succesvol zou zijn, wil niet zeggen dat succes ook in de toekomst onmogelijk is. Wel dienen alle partners de rug recht te houden, gesteund door onder meer de nieuwe Wet ruimtelijke ordening. Binnen deze strategie past het actief uitvoeren van een programma gericht op de behoud en herstel van de aanwezige waarden. 

Activiteiten die hiervoor kunnen worden verricht zijn:
- monumentale onderdelen onderbrengen onder de beschermde stads- en dorpsgezichten volgens de Monumentenwet c.a.
- stimuleren van een uniforme doorwerking in streek- en bestemmingsplannen.
- pilot starten van toepassingsmogelijkheden die volgen uit de nieuwe Wet ruimtelijke ordening (en de Grondexploitatiewet)
- complexe vraagstukken vanuit huidige wet- en regelgeving passend proberen krijgen in de uitvoering van Fort de Hel.

De verhouding tussen toelating en ontwikkeling wordt in de visie concreet ingevuld. Het rijk en de provincie kan ondersteuning bieden met instrumenten en middelen.

Kennis- en communicatiestrategie
De strategie rond kennis en communicatie dient ter versterking van het maatschappelijk bewustzijn rond Fort de Hel, zowel bij professionals als bij het grote publiek. De strategie is van groot belang om alle betrokkenen enthousiast te maken voor Fort de Hel en ze in staat te stellen om er optimaal van te genieten of eraan bij te dragen. Kennis is bovendien een voorwaarde voor goede kwaliteit. Kennis en communicatie vormen een voedingsbodem voor vervolgactiviteiten en dienen door alle verantwoordelijken actief ingezet te worden.

Doorontwikkeling
Doorontwikkeling van communicatie- en marketingstrategie en producten Informatieverstrekking aan en kennisuitwisseling met de doelgroepen verdienen blijvend de aandacht. Instrumenten daarvoor zijn bijvoorbeeld kennismanagement, marketing en monitoring. Er is de laatste jaren veel onderzoek naar forten gedaan en het brede publiek wordt bereikt met de marketingcampagne Het geheime wapen van Nederland ( innudatie) De aandacht gaat uit naar de manier waarop toeristische bezoekers worden geïnformeerd over de geschiedenis en de huidige mogelijkheden van Fort de Hel. Het aanbod aan uitingsmiddelen voor kennis en communicatie richt zich daarmee sterk op bewoners, recreanten en toeristen.

Er is een aanvullend aanbod nodig om ook anderen te bereiken, zoals scholieren en studenten, professionals in het publieke en het private domein, in het bijzonder recreatie-ondernemers. Daarbij valt te denken aan manifestaties, onderwijsprogramma's, educatieve middelen en kunstwerken.

Inzet van lokaal potentieel en marktpartijen
De werkelijke dragers van Fort de Hel op de lange termijn zijn burgers, ondernemers, eigenaren, beheerders en enthousiaste professionals in de advies- en ontwerpwereld en bij de overheid. Gezamenlijk vormen zij een enorm potentieel, dat zich vooral op lokaal niveau bevindt. Dat potentieel moet maximaal tot zijn recht kunnen komen. Dat vraagt om een open en veelzijdige communicatie die het fort bij een brede doelgroep tot leven brengt, goede voorbeelden voluit in de etalage zet en mogelijke initiatiefnemers actief uitnodigt. Het vraagt ook om een flexibele overheid die goede initiatieven ruimhartig kan ontvangen en ondersteunen, ook door vlot relatief geringe stimuleringsbijdragen toe te kennen. Een bijzonder aandachtspunt is het betrekken van burgers bij de uitvoering.

Kennismanagement
Voor het voorbereiden en uitvoeren van projecten is kennis nodig, soms specifiek en gebiedsgericht, soms algemener van aard. Tijdens de uitvoeringsfase breidt de behoefte aan kennis zich uit naar een lager schaalniveau en komen er nieuwe gebruikers in beeld, professioneel betrokkenen die helpen om de visie van Fort de Hel te vertalen in ‘steen en hout'. Het bundelen en ontsluiten van de kennis, het uitwisselen ervan en het vergaren van nieuwe kennis door onderzoek blijven noodzakelijk. Dat bevordert de efficiëntie en daarmee het tempo en de kwaliteit van de uitvoering. Fort de Hel onderscheidt zeven relevante kennisdomeinen: historische kennis, beleidsuitvoering, beheer, nieuwe functies, ontwerp en kwaliteit, procesarchitectuur en kennis over forten zelf. Economische strategie

Een duurzame benutting dient zoveel mogelijk gekoppeld te worden aan een sterk economisch gebruik. Om ondernemers aan te spreken is een andere aanpak nodig dan voor publieke investeringen in bijvoorbeeld water en natuur. Behoud door ontwikkeling, het nationale credo van het beleid voor cultuurhistorie een ruimtelijke ordening, gaat ook voor Fort de Hel op.

Regiseren duurzame benutting van Fort de Hel
Om een duurzame benutting te bevorderen zijn twee maatregelen wenselijk. Ten eerste kan het fort beter geschikt gemaakt worden voor het gebruik door de ondernemer. De gemeente kan in die zin ondernemingsrijp maken. Ten tweede is in de lijn van de informatievoorziening en marketing meer mogelijk. Fort de Hel biedt unieke, maar niet altijd bekende kansen. Specifiek op doelgroep( bedrijven, scholen, toeristen ) gerichte informatie kan de kennis daarover vergroten.