1793-1813

De Bataafse Republiek

In de zuidwestelijke hoek van de Ruigenhil, waar Westdijk, Kraaiendijk en Helsedijk samenkomen, ligt het fort De Hel. Op die plaats werd al in 1748 het eenvoudige aarden fort Anna gebouwd.

Eind 1794 kwam er een einde aan de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën en het stadhouderlijk bewind van Willem V. In december 1794 trokken Franse troepen onder leiding van generaal Pichegru over de bevroren rivieren en bezetten de Nederlanden. Stadhouder Willem V vluchtte op 18 januari 1795 naar Engeland.

Door het Haags Verdrag van 16 mei 1795 kwamen de Nederlanden onder Franse invloed. De vroegere Republiek der Verenigde Nederlanden moest militaire en financiële steun geven aan Frankrijk, maar hield - vooralsnog - een eigen bestuur.

In 1796 werd een (eerste) Nationale Vergadering gekozen. Die moest een Grondwet opstellen. Nadat in 1797 het eerste ontwerp werd verworpen, kwam er een Tweede Nationale Vergadering, die opnieuw met een ontwerp kwam. Dat parlement werd in januari 1798 na een staatsgreep gezuiverd, waarna een radicaal-democratisch bewind de nieuwe Grondwet invoerde. Een tweede staatsgreep in 1787 zorgde er voor dat gematigde patriotten opnieuw de macht kregen. Zij vormden een Uitvoerend Bewind. Verder werd er een Vertegenwoordigend Lichaam gekozen. Er kwamen voor het eerst ook ministers (die toen overigens nog 'agenten' werden genoemd).

In september 1801 werd het Uitvoerend Bewind met behulp van de Fransen afgezet. De macht kwam nu aan een veel autoritairder bestuur, het Staatsbewind. Veel oude (orangistische) regenten uit de tijd van de stadhouder keerden terug in het bestuur. Dat werd door Napoleon al snel als een bedreiging gezien. Omdat de Fransen tevens vonden dat de Bataafse Republiek Frankrijk te weinig steun gaf in zijn oorlog tegen Engeland, verving Napoleon vier jaar later het Staatsbewind door een eenhoofdig bestuur.

Al een jaar later verstevigde de keizer zijn greep op Nederland nog verder. Op 11 maart 1806 nam keizer Napoleon het besluit dat zijn broer, Louis, koning zou worden van Holland. De keizer legde Holland tevens een nieuwe Grondwet op.

De persoon van Lodewijk Napoleon

Lodewijk Napoleon, kortweg Louis, was een jongere broer van (keizer) Napoleon Bonaparte. Onder toezicht van Napoleon volgde Lodewijk een militaire opleiding en maakte hij carri re in het Franse leger. In 1806 benoemde zijn oudere broer hem tegen zijn zin tot koning van Holland. Het deed zijn huwelijk met Hortense de Beauharnais geen goed. Bovendien overleed in het kille Holland hun oudste zoon

Schakel naar het moderne Nederland

De in de Bataafs-Franse tijd ingevoerde eenheid van onder meer belastingen, onderwijs, taalregels, gewichten en maten, registratie van burgers en waterstaat bleef gehandhaafd.

Instellingen die in de Franse tijd waren ontstaan bleven bestaan, zij het soms met een wat andere rol. De Staatsraad van Lodewijk Napoleon werd Raad van State, het ambt van minister (onder Willem I aanvankelijk nog secretaris van staat geheten) bleef gehandhaafd en ook de Staatssecretarie, het centrale ambtelijke apparaat van het koningschap, bleef nog lange tijd in tact.

De Fransen bouwden in 1811 op deze strategische plaats het fort l' Enfer, na hun vertrek in 1813 omgedoopt in De Hel.

Willem I, die in 1814 koning werd, nam verder de door Lodewijk Napoleon ingestelde verlening van ridderorden over. Bovendien zou hij, net als in de Franse tijd, overgaan tot adelsverheffing van aanzienlijke landgenoten. Ook instellingen als de Koninklijke Bibliotheek en de Koninklijke Academie van Wetenschappen vinden hun oorsprong in de Napoleontische tijd.

Ook in de feitelijke uitoefening van het koningschap zijn er overeenkomsten. Willem I zou zich met net zo'n groot gemak ontdoen van 'getrouwen' als eerder Lodewijk Napoleon had gedaan. Lodewijk kwam in conflict met minister Gogel en zag de relatie met zijn vriend en minister Röell aanmerkelijk bekoelen. Willem de Eerste zou na verloop van tijd in conflict komen met onder anderen Van Hogendorp, Falck en Van Maanen. Beide vorsten 'blonken uit' door een overdreven bemoeizucht met detailkwesties.

Dát het koningschap van Lodewijk Napoleon als voorbeeld diende, was overigens in het opnieuw zelfstandig geworden Nederland lange tijd taboe. De laatste jaren is de waardering voor de Bataafs-Franse tijd veranderd. De betekenis voor de vorming van het Nederlandse staatsbestel na 1813 wordt nu vrij algemeen erkend.